2 sự thật mà ít người sẽ nói cho bạn

Sau Tết là thời điểm nhảy việc của nhiều người, cũng đồng nghĩa có nhiều cơ hội, vị trí được mở ra ở nhiều công ty. Tuy nhiên, cũng sẽ có nhiều bạn cả một thời gian dài vẫn chưa tìm được việc, do không hợp hay còn vì điều gì khác? Long có thêm một góc nhìn cho bạn.

“Kể cả thạc sĩ Harvard cũng gặp khó khăn để có được việc làm” – đó là tiêu đề bài báo trên The Wall Street Journal mới đầu năm 2025. Trong nhiều thập kỷ, tốt nghiệp từ các trường Ivy League, bạn sẽ có được tấm vé vàng để có thể làm bất cứ ở đâu, nhưng bối cảnh hiện tại không còn như vậy. Theo The Wall Street Journal, năm ngoái, 23% sinh viên tốt nghiệp MBA kỳ mùa xuân tại Harvard vẫn trong trạng thái tìm việc sau 90 ngày tốt nghiệp, tăng hơn gấp đôi so với mức 10% của năm 2022.  Trong khi đó, theo ghi nhận gần nhất, hơn 1 triệu lao động thất nghiệp trong quý 3/2024; và chúng ta cũng vừa được chứng kiến đợt “cắt giảm có tính quốc gia” ở bộ máy, cơ quan nhà nước (tối thiểu 20% nhân sự). Nói vậy để thấy, một mặt khác của cơ hội đó là thách thức khó khăn trong tìm kiếm việc làm ở thời buổi hiện nay, đặc biệt với nhóm đi làm được vài năm, đã có kinh nghiệm.

Bên cạnh nhóm nhân sự trẻ, một công ty vẫn cần một lực lượng senior – nghĩa là nhóm nhân sự có kinh nghiệm làm việc lẫn trải nghiệm sống, kỹ năng xã hội. Cũng là người đang tìm kiếm, tuyển dụng lực lượng senior, tôi có cơ hội phỏng vấn các bạn và nhận ra một việc: Nhiều bạn senior thời nay, nếu không có được những lời đánh giá có tính khó nghe sẽ vẫn còn loay hoay mãi. Vì chính tôi, đôi khi cũng chỉ đưa ra những lời nhận xét có tính lịch sự (vì nhiều hồ sơ, nhiều buổi phỏng vấn quá, không có thời gian đưa ra lời nhận xét được) mà không hoàn toàn là sự thật. Dưới đây là 2 câu nói lịch sự mà bạn sẽ cần hiểu sự thật của nó.

Trước khi đọc những điều dưới đây, tôi có một khuyến cáo rất quan trọng mong bạn hiểu đúng. Tôi sẽ nói về câu chuyện cuộc sống, kinh doanh, chứ không hàm ý gì về công kích cá nhân, hay thành kiến cá nhân với bất kì ai.

“Em chưa phù hợp với công việc mà công ty yêu cầu”

Một rào cản lớn nhất của senior đó là… senior. Nghĩa là bạn ở một cái tuổi mà quá senior để không phải việc nào bạn cũng dễ dàng nhận, quá già để làm mấy cái mới mới dưới sự thay đổi vũ bão của công nghệ. Và cuối cùng là quá trưởng thành để nhu cầu sống không còn đơn giản như xưa, vẫn phải là có một mức lương đủ cao để phục vụ nhiều nhu cầu hơn thời còn trẻ (chỗ ở to hơn, tiêu xài nhiều hơn, thậm chí có gia đình bỉm sữa đủ thứ…).

Khi nói về sự “chưa phù hợp” thì sự thật là: em quá lớn tuổi để công ty có thể thuê em, kỹ năng của em đã quá lỗi thời. Cũng mới số tiền lương như vậy, công ty có thể tìm được thêm nhiều nhân sự trẻ, dễ uốn nắn, mức lương thấp hơn, nắm bắt xu hướng nhiều hơn, sẵn sàng nhiệt huyết để dành hết cho công việc… Nghe thì bất nhẫn, nhưng đó lại là sự thật. Đó là cách mà các công ty, các nhà tuyển dụng phải tính toán khi bỏ ra một số tiền, thì kết quả, giá trị nhận lại có tương ứng hay không?

Nghe rất mâu thuẫn so với tiền đề tôi đặt ra trước đó là công ty vẫn cần lực lượng senior, nhưng sao cuối cùng lại chê senior già? Dễ hiểu, lực lượng senior vẫn cần, chắc chắn cần trong một tổ chức. Chỉ có điều, senior ngày nay mà các công ty đặt ra các tiêu chí sẽ khác so với trước. Trong “Báo cáo về tương lai việc làm 2025” của Diễn đàn kinh tế thế giới, top 5 kỹ năng lõi mà các công việc ngày nay yêu cầu bao gồm: Tư duy phân tích, Tính bền bỉ – linh hoạt & khả năng thay đổi thích ứng nhanh, Lãnh đạo & khả năng tạo sức ảnh hưởng, Tư duy sáng tạo, Khả năng tự lực & thấu hiểu bản thân. Không chỉ là kĩ năng cho bất kì ai bước vào thị trường lao động, 5/26 kỹ năng kể trên lại trở thành bức thiết hơn bao giờ hết với nhóm nhân sự senior.

Nhóm Senior ở thời điểm 2025 có thể hiểu là nhóm bắt đầu bước vào thị trường lao động cách đây từ 3 – 5 năm. Đại đa số nhóm nhân sự senior (là first jobber thời điểm đó) họ tập trung phát triển theo chiều dọc, nghĩa là phát triển sâu về chuyên môn, phải có thứ giỏi nhất để tạo lợi thế cạnh tranh cho mình. Giai đoạn 3 – 5 năm về trước, cũng là giai đoạn mà có quá nhiều sự chuyển biến của xã hội liên quan đến công việc, từ đại dịch đến nay là AI – trí tuệ nhân tạo. Lúc này đây, quan niệm “một nghề cho chín còn hơn chín nghề” không thật sự còn phù hợp nữa. Các công ty đòi hỏi nhân sự senior phải biết nhiều thứ hơn ngoài chuyện chuyên môn “chiều dọc” của mình. Một ví dụ từ bản thân tôi, trong ngành tiếp thị truyền thông, cách đây chừng 15 năm về trước, khi ra trường đi làm, trong CV mà biết làm Photoshop thì là một cái gì đó rất gì và này nọ. Nhưng ngày nay, các bạn trẻ chẳng cần biết photoshop, chỉ cần thuần thục canva, capcut, quay dựng – biên tập video thì vẫn hơn hẳn chuyện biết photoshop. Nói là hơn, nhưng sự thuần thục các công cụ này chỉ là một cái cơ bản ai bạn nào cũng phải có (photoshop là nâng cao, hoặc cho bạn làm chuyên). Ấy vậy mà, đối với Senior thì có bạn chẳng bao giờ đụng đến công cụ này, chứ huống chi là sử dụng thuần thục.

“Quan trọng là tư duy, công cụ có thể học được” – Đó là điều mà bạn có thể phản biện với tôi. Đúng. Nhưng ngặt một nỗi, đối với senior, khi đã dụng tâm & sức để xây dựng chuyên môn chiều dọc, thói quen làm việc & lối tư duy cũng từ đó được định hình, không muốn nói là mọi thứ bị đóng lại. Như một cái cây đã lớn, để uốn nắn sẽ khó hơn nhiều so với một cây con, cây nhỏ. Đó chính là ngại ngần của doanh nghiệp khi mà phỏng vấn ứng viên senior họ “ngửi” thấy được là người này đang không có tư duy mở để sẵn sàng thay đổi bản thân, thích ứng, học thêm những điều mới. Nhưng dẫu cho họ có thể sẵn sàng học thêm điều mới, có thể hứa hẹn với nhà tuyển dụng với đầy sự nhiệt huyết thì vẫn rất tiếc rằng công ty lại không phải là trường học. Dù môi trường văn hoá có ấm cúng, có gia đình, có lành tính đến thế nào đi chăng nữa, nhưng đã làm ra công ty thì phải có lợi nhuận, mà để có lợi nhuận thì không thể đầu tư vào người mà bây giờ họ mới bắt đầu học thêm điều mới.

“Em còn trẻ lắm, hãy dành thêm thời gian để có thêm trải nghiệm về công việc”

Tất nhiên, đây là câu nói của tôi, một người 38 tuổi nói với một bạn senior thì bạn ấy vẫn còn trẻ thật. Khi câu này được nói ra, đồng nghĩa với việc ứng viên đang không có định hướng nghề nghiệp rõ ràng.

Một câu hỏi phỏng vấn mà bạn có thể thấy rất quen thuộc: “Em muốn phát triển sự nghiệp của mình như thế nào trong vòng 3 – 5 năm tới?”. Tôi nhận được nhiều phản hồi rằng câu hỏi này sáo rỗng, vì ai mà có thể hình dung được được bản thân mình trong 3 – 5 năm tới. Nó có thể hơi sáo rỗng nếu áp dụng cho first jobber – những bạn mới bước vào thị trường lao động, vì bạn đang ở giai đoạn trải nghiệm, khám phá, được phép thử, được phép sai. Với senior thì nếu vẫn còn lờ mờ về con đường sự nghiệp trong vòng 3 – 5 năm tới thì đó là điều không chấp nhận được.

Định hướng phát triển sự nghiệp của cá nhân mỗi người trở nên quan trọng đối với các doanh nghiệp bởi vì doanh nghiệp thời nay muốn phát triển bền vững thì họ buộc phải nhìn nhận một thực tế là đã qua rồi cái thời “xin việc – cho việc”. Đó là mối quan hệ hợp tác, đối tác, cộng sự cùng nhau phát triển. Mối quan hệ giữa người tìm việc (job seeker) và doanh nghiệp là quan hệ cộng tác đôi bên cùng có lợi, đó là tư duy quản trị nguồn nhân lực ngày nay. Mà để nói về sự phát triển cùng nhau thì cùng chung tầm nhìn rất quan trọng, không thể mỗi người nhìn một hướng được. Bởi thế, một ứng viên phải trả lời được rằng họ có tầm nhìn cho sự nghiệp của họ như thế nào trong những năm tới, như thế doanh nghiệp mới tìm thấy được điểm chung giữa hai bên để cùng nhau phát triển. Không tránh khỏi chuyện “đường hướng” của hai bên không hợp nhau, nhưng khi đã nói ra câu “dành thời gian trải nghiệm thêm” thì điều đó nghĩa rằng bạn senior đang trong tình trạng vô định, cái này cũng được, cái kia cũng ổn. Thương trường là chuyện sống còn, Senior được kì vọng có thể dẫn dắt được đội ngũ (các bạn cấp dưới khác), thì việc quyết liệt lại là một điều tiên quyết mà nhà tuyển dụng muốn thấy ở ứng viên.

Vẫn là một phản biện khác đó là: Giữa thời buổi hỗn loạn như bây giờ, tương lai có nhiều bất định, sao mà tôi có thể chắc chắn được sự nghiệp tôi trong vòng 3 – 5 năm tới. Điều này đúng. Định hướng của một bạn senior có thể vẫn không có gì chắc chắn sẽ được chính xác như đã đề ra (bản thân tôi làm chiến lược công ty cũng vậy thôi). Nhưng định hướng bạn đề ra phản ánh tư duy của bạn, cách bạn quan sát những thay đổi – biến động của môi trường xung quanh, cách bạn hiểu bản thân của mình có thể làm được gì hay không làm được gì… Đó chính là sự khác biệt của người senior với junior. Junior lập kế hoạch có thể rất bay bổng, thiếu tính thực tiễn; trong khi đó senior sẽ là người sát với thực tế hơn, độ chính xác của kế hoạch cao hơn. Trên hết, một lần nữa phải nhắc lại đó chính là tính quyết liệt mà một người senior cần phải có, có như vậy mới có thể dẫn dắt các bạn ở cấp dưới nữa.

Vậy những bạn senior (có thể) đang khó khăn để tìm việc ở ngoài kia phải làm gì đây? Còn làm gì nữa đâu ngoài việc tiến lên. Nếu để chọn kỹ năng gì quan trọng nhất, tôi sẽ chọn kỹ năng “tự lực & thấu hiểu bản thân” nên được xếp thành top 1. Bởi vì, chỉ khi bạn chịu nhìn nhận lại bản thân, nhìn thấu được những điểm mạnh, thiếu sót và tự tạo động lực cho mình để thay đổi thì mọi thứ sẽ khác đi. Vì đã gọi là thị trường mà, đâu ai dễ dàng gì dừng lại để chỉ cho bạn nên thế này thế kia… Mà dẫu người ta có chịu chỉ, thì bạn đã ở lúc sẵn sàng chịu nghe chưa, điều đó mới quan trọng.

Chúc bạn năm mới tiến lên, lột xác đổi mình.

*Bài này này có tư vấn bởi AI Deepseek. Ảnh thumbnail cũng là ảnh của AI tạo ra khi đọc được những gạch đầu dòng đầu tiên của bài viết này.